I. Wiedza z drugiej ręki, trzeciej kieszeni i czwartego WhatsAppa

W jednej z poważnych spraw dotyczących zarzutów udziału w zorganizowanej grupie przestępczej oraz obrotu wyrobami akcyzowymi, kluczowym dowodem stały się zeznania świadka ubiegającego się o zastosowanie art. 60 k.k.

"Świadek":

• znał jednego z oskarżonych, ale nie pamiętał jego nazwiska;
• wiedział, że sprawa dotyczy papierosów i ciężarówek;
• nie wiedział, skąd towar pochodził;
• nie potrafił wskazać konkretnych uczestników;
• nie weryfikował informacji;
• opierał swoją wiedzę na relacjach zasłyszanych od znajomych oraz materiałach otrzymanych przez komunikator internetowy.

Jednocześnie przyznał, że ubiega się o nadzwyczajne złagodzenie kary. Nie uważa się za osobę nieposzlakowaną i był wcześniej wielokrotnie przesłuchiwany jako podejrzany.

II. Sześć kryteriów oceny - stanowisko Sądu Apelacyjnego w Krakowie

Orzecznictwo nie pozostawia wątpliwości: wyjaśnienia współoskarżonego wymagają szczególnej ostrożności. W wyroku z 3 kwietnia 2014 r. (II AKa 27/14) Sąd Apelacyjny w Krakowie wskazał sześć kryteriów oceny takiego dowodu:

1. Czy informacje są przyznane przez pomówionego?
2. Czy znajdują potwierdzenie w innych dowodach?
3. Czy są spontaniczne, czy składane po czasie umożliwiającym ukształtowanie linii obrony?
4. Czy pochodzą od osoby bezstronnej?
5. Czy są konsekwentne i zgodne w kolejnych relacjach?
6. Czy pochodzą od osoby nieposzlakowanej, czy przestępcy obeznanego z mechanizmami procesu karnego?

W analizowanej sprawie odpowiedzi na większość powyższych pytań prowadziły do poważnych wątpliwości co do wiarygodności relacji.

III. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych

Sąd Najwyższy w wyroku z 14 kwietnia 2010 r. (V KK 238/09) podkreślił, że wyjaśnienia współoskarżonego nie mogą stanowić jedynej podstawy przypisania winy. Podobnie Sąd Apelacyjny w Katowicach (II AKa 410/11) wskazał, że pomówienie bez zewnętrznych korelatów dowodowych należy traktować z najwyższą ostrożnością.

Z perspektywy praktyki procesowej oznacza to konieczność weryfikacji takich zeznań poprzez obiektywne dowody: monitoring, bilingi, dokumentację transportową czy zeznania niezależnych świadków.

IV. Między skruchą a kalkulacją

Mały świadek koronny nie jest z definicji niewiarygodny. Jest jednak osobą zainteresowaną własnym losem procesowym. Dlatego sąd ma obowiązek zbadać jego motywację, konsekwencję relacji oraz zgodność z pozostałym materiałem dowodowym.

Proces karny nie może opierać się wyłącznie na relacjach typu "słyszałem, że ktoś mówił". W sprawach o poważne zarzuty konieczna jest rzetelna, wieloaspektowa analiza materiału dowodowego.